Qoz insanlar tərəfindən yetişdirilən ən qədim bitkilərdən biridir. Azərbaycan bu qiymətli ağacın mənşə mərkəzlərindən biri olmaqla bu günə qədər yüksək keyfiyyətli qoz yetişdirmə ənənələrini qoruyub saxlayır.
Tarixi arayış
Botanik tədqiqatlara görə, qoz ağacı (Juglans regia) ən qədim zamanlardan bəri Azərbaycan ərazisində bitir. Bu ağacın yabanı meşəlikləri hələ də ölkənin dağlıq rayonlarında rast gəlinir ki, bu da mədəniyyətin bu regionda təbii mənşəyindən xəbər verir.
Əsrlər boyu yerli sakinlər toxum materialı əldə etmək üçün ən yaxşı ağacları seçmiş, xüsusi iqlim şəraitinə uyğunlaşmış unikal yerli sortlar formalaşdırmışlar. Bu sortlar yüksək məhsuldarlığı, mükəmməl ləpə keyfiyyəti və yerli xəstəlik və zərərvericilərə qarşı davamlılığı ilə seçilir.
Azərbaycan qozunun ənənəvi sortları
Azərbaycan ərazisində həm yerli istehsal, həm də seleksiya işi üçün maraq kəsb edən bir sıra qiymətli qoz sortları və formaları formalaşmışdır. Hər sortun özünəməxsus xüsusiyyətləri və tətbiq sahələri var.
İri meyvələr nazik qabıqla. Ləpə açıq rəngli, yağlı, əla dada malikdir. Ağaclar yüksək məhsuldar və şaxtaya davamlıdır.
Xarakterik itiuclu formaya malik orta ölçülü qozlar. Sabit məhsuldarlığı və quraqlığa davamlılığı ilə seçilir.
Orta ölçülü meyvələr, ləpə qabıqdan asanlıqla ayrılır. Yüksək yağ tərkibi, zəngin aromat.
Qalın, lakin asanlıqla çatladılan qabığa malik iriməhsuldar sort. Ləpə açıq rəngli, şirin, acılıq olmadan.
Müasir becərmə texnologiyaları
Azərbaycanda qoz yetişdirilməsinin ənənəvi üsulları tədricən müasir aqrotexniki üsullarla tamamlanır. Bu, məhsuldarlığı artırmağa, meyvələrin keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa və istehsalı daha səmərəli və davamlı etməyə imkan verir.
Sahənin seçilməsi və torpağın hazırlanması
Qoz ağacı torpaq şəraitinə qarşı tələbkardır. Ən yaxşı nəticələr münbit, yaxşı drenaj olunan, neytral və ya zəif qələvi reaksiyalı torpaqlarda əldə edilir. Sahə soyuq küləklərdən qorunmalıdır.
Şitillərin əkilməsi
Peyvəndlənmiş sortların müasir şitilləri məhsul verməyə daha erkən başlamağı və meyvələrin keyfiyyətinin təmin olunmasını təmin edir. Əkin payızda və ya erkən yazda 8×8 və ya 10×10 metr sxeminə uyğun aparılır.
Tacın formalaşdırılması
Ağacın ilk illərində düzgün budama yaxşı işıqlandırılmış məhsuldar tac formalaşdırır. Bu, birbaşa məhsuldarlığa və meyvələrin keyfiyyətinə təsir edir.
Əkinlərə qulluq
İlk illərdə mütəmadi suvarma, gübrələrin vaxtında verilməsi, zərərverici və xəstəliklərlə mübarizə — sağlam ağacların və sabit məhsulun rəhnidir.
Qozun emalı
Son məhsulun keyfiyyəti əsasən emal texnologiyasından asılıdır. Azərbaycanın müasir müəssisələri beynəlxalq standartlara cavab verən məhsul əldə etmək üçün qabaqcıl texnologiyalardan istifadə edir.
Emalın əsas mərhələləri:
- Qəbul və çeşidləmə: meyvələr ölçüyə görə kalibrlənir, zədələnmiş nümunələr ayrılır.
- Qurutma: rütubətin 8-10%-ə endirilməsi keyfiyyət itkisi olmadan uzunmüddətli saxlanmanı təmin edir.
- Çatlatma: müasir çatlatma maşınları ləpənin minimum dərəcədə xırdalanmasını təmin edir.
- Ləpənin çeşidlənməsi: rəngə, ölçüyə və bütövlüyə görə müxtəlif məhsul kateqoriyaları üçün aparılır.
- Qablaşdırma: müxtəlif formatlarda qablaşdırma — pərakəndə qablaşdırmadan topdan tədarük üçün kisələrə qədər.
Qozdan hazırlanan məhsullar
Qoz — ərzaq sənayesinin müxtəlif sahələrində istifadə olunan universal məhsuldur. Azərbaycanlı istehsalçılar bazarın müxtəlif seqmentləri üçün geniş məhsul çeşidi təklif edir.
- Təmizlənmiş ləpə: şirniyyat sənayesi və pərakəndə satış üçün müxtəlif sortlarda bütöv və xırdalanmış ləpələr.
- Qabıqlı qoz: pərakəndə alıcılar üçün ənənəvi məhsul forması.
- Qoz yağı: mətbəx və kosmetologiya üçün dəyərli məhsul, polidoymamış yağ turşuları ilə zəngindir.
- Qabıq: abraziv material, aktivləşdirilmiş kömür və dekorativ məmulatların istehsalı üçün istifadə olunur.
Sahənin inkişaf perspektivləri
Qoz Azərbaycanın aqrar sektorunun inkişafı üçün perspektivli bitkidir. Bu məhsula qarşı artan qlobal tələbat istehsal və ixrac həcmlərini artırmaq üçün imkanlar yaradır.
İnkişafın əsas istiqamətləri yüksək məhsuldar sortlardan istifadə etməklə yeni plantasiyaların salınması, emal güclərinin modernləşdirilməsi və Azərbaycan qozu brendinin beynəlxalq bazarlarda inkişaf etdirilməsidir.
